W tułaczce do źródeł cierpienia

Mieczysław Zyner to człowiek w Łodzi znany – dla wielu to, co czyni go rozpoznawalnym, nie jest akurat jego twórczość literacka i zapewne byliby zaskoczeni tym, że pisze on wiersze, a jeszcze bardziej byliby zaskoczeni tematyką jego wierszy. Może z resztą i sam Autor może się poczuć nieco zaskoczony, gdy zobaczy swój poetycki dorobek w przedstawionej poniżej próbie jego syntetycznego opisu.

*

Οὖτις ἐμοί γ᾿ ὄνομα

(Homer, Odyseja, IX, 366).

W przedmowie do swojego trzeciego tomiku Autor stawia dość istotne pytanie: „Czy wiersz pisany w pierwszej osobie – szczególnie dotyczy to utworów o miłości – musi kojarzyć się z doznaniami osobistymi i melancholią? Obnażaniem?” Oczywiście, że nie. W dzisiejszym świecie natrętne utożsamianie poety z podmiotem lirycznym występującym w jego utworach może być nawet pewnego rodzaju nietaktem. Przypomnijmy sobie los cyklopa Polifema, któremu do konsumpcji nagle okazała się niezbędna wiedza na temat tożsamości tego, kogo konsumuje. Odyseusz, zapytany o swoje imię odparł Οὖτις ἐμοί γ᾿ ὄνομα (Nikt mnie nazywają)[1]. Z tego pragnienia dowiedzenia się, kim jest ów, zapytany, nic dobrego Polifemowi nie przyszło. Może więc z poezją należy czynić podobnie? Lepiej skupić się na treściach tego, co się z niej przyjmuje, zamiast dociekać „wewnętrznej prawdy” jej autorów?

Często tworzy się bowiem podmioty mówiące celowo nietożsame z autorem albo „wywołuje się do odpowiedzi” postacie historyczne bądź mityczne, aby one zreferowały jakąś myśl ze „swojego” punktu widzenia. To całkiem możliwe, że mamy do czynienia z czymś takim i w tych wierszach. Nie mamy tu wprawdzie tak jasnego sygnału mówiącego o stosowaniu takiego zabiegu, jak np. jest to w utworach Jacka Kaczmarskiego, w których przemawia do nas już to Katarzyna II, już to Cromwell, Brunon Jasieński czy inna postać wywołana z imienia i nazwiska, albo jakiś anonimowy, choć reprezentujący całą grupę społeczną polski Sarmata – a tak najczęściej ów zabieg „wywoływania do odpowiedzi” się stosuje – a jednak zawsze mądrze się jest zastanowić, czy automatyczne przypisywanie podmiotowi cech autora faktycznie przybliża nas do zrozumienia przekazu zawartego w jego utworach. Czasami podmiot mówiący przemawia do nas tak, iż zdaje się, że mówi do nas głosem autora, a w cale nie musi tak się dziać. Stąd chyba powyższe pytanie, jakie kieruje do nas, odbiorców, Mieczysław Zyner. Pytanie to brzmi z resztą w jego twórczości: spójrzmy na takie wiersze jak Bez maski, którego bohaterem jest zapewne właśnie taki wykreowany podmiot (choć przecież zdawałoby się, że to sam Autor):

nagi przed sobą

odkrywa wyrazy

układa zdania

[…]

zwyczajny aktor bez makijażu

[…]

wiąże słowo po słowie

To dosyć rzadki autotematyzm w poezji lirycznej. Podmiot wiersza występuje jako on sam i mówi o tym, że jest pewnego rodzaju konstruktem, zabiegiem, że jest podobny do aktora występującego na scenie, który przecież także, nie przestając być sobą, przedstawia się nam jako postać z utworu dramatycznego. Zwróćmy uwagę na wiersz Gram, gram, jak wy i inni, gdzie już sam tytuł mówi nam właśnie o tym zjawisku:

w zadymionej ciszy

odkładam obecność na potem

[…]

gram, gram, jak wy i inni

Ale ta gra nie umniejsza naszej chęci poznania świata poetyckiego, jaki przedstawia nam, czytelnikom, poeta Mieczysław Zyner – nie zamierzamy wszak dociekać jego psychologii, a jego literatury i tego, co ona ze sobą niesie.

Wydaje się, że wręcz przeciwnie – zaczyna nas coraz bardziej interesować, do jakiego świata wchodzimy, jakie panują tam porządki? Żeby jednak było jeszcze bardziej ekscytująco, zaczniemy w całkowicie innym miejscu i w całkowicie innym czasie.

‑ Wy żywi, a w umarłych chodziliście kraje!

(Homer, Odyseja, XII, 20)

Już same tytuły tomików – a także ich kolejność – budzą intensywne skojarzenia: Z jawy (1987), Bez adresu (2004), Wiersze w cieniu (2017). Zaczynamy z skądś, z jakiegoś początku, w tym przypadku z jawy i zmierzamy… no właśnie, jeśli punktem wyjścia jest jawa, to w jakim kierunku zmierzamy? Snu? Zważmy, że następny zbiór wierszy nosi tytuł Bez adresu – to jest jakiś stan zawieszenia, stan nieokreśloności. Każda podróż jest takim stanem. Następnym etapem są Wiersze w cieniu. Pomyśleć by można, iż cień ów (wyobraźmy to sobie: w skwarnym dniu, oślepiającym słońcu i ciężkim powietrzu poruszanym jedynie skrzydełkami owadów) może być wspaniałym celem wędrówki. Lecz, skoro podróż zaczynamy od jawy – czyli, od tego, co realne (a przynajmniej za realność poczytywane), to chyba nie po to, aby siąść na koniec pod lipą i rozkoszować się zielenią i chłodem. Zapewne chodzi o jakiś inny cień.

Krainą Cienia nazywano niegdyś krainę umarłych, a przecież już w debiutanckim tomiku Mieczysława Zynera znajdujemy wiersz Nagroda, którego podmiotem mówiącym jest nieboszczyk:

spoczywam zimny i obojętny

mam spokój i ciszę

moim zdaniem (może nie tylko)

żyłem za długo

Z ogólnej wymowy utworu wynika, że śmierć jest pewnego rodzaju nagrodą: spokojem otrzymanym w zamian za cierpienie, jakiego podmiot doświadczał za życia – np. za bezsenność, którą zwalczył w końcu sen wiekuisty. Skąd to zainteresowanie śmiercią? Każdy przecież myśli o niej od czasu do czasu, nie każdy się jednak do tego przyznaje. Ale też bywa, że niekiedy mówi się o niej, ale nie w realnym wymiarze, a raczej powołuje się na nią ‑ używa jako metafory. Jak to jest z tą śmiercią i cierpieniem w twórczości Mieczysława Zynera?

Na pierwszy rzut oka tematyka jego utworów jest współczesna. To świat, który dzieje się tu i teraz, i którego może doświadczyć każdy. Pamiętajmy jednak, że już patrząc na same tytuły tomików odnieśliśmy wrażenie wędrówki, a przecież podróż to najważniejszy motyw w literaturze. I zawsze ‑ nawet jeśli autor postawiłby sobie za zadanie udowodnienie, że tak nie jest – ma ona charakter symboliczny, o ile nie metafizyczny. Dzieje się tak już od zarania dziejów, cywilizacji i literatury: Gilgamesz podróżuje do Krainy Umarłych, aby odnaleźć ziele nieśmiertelności, Orfeusz – aby wyprowadzić Eurydykę z Hadesu, a Odyseusz – aby powrócić do domu, czyli odnaleźć utracony porządek świata. A żeby to zrobić potrzebuje wiedzy, której udzielić mu mogą tylko (cóż za niezwykłe podobieństwo do poprzednich wymienionych przykładów!) mieszkańcy zaświatów.

[…] trzeba wam z kolei

Zwiedzić gmachy Hadesa, kraj Persefonei,

Gdzie z duszą tebańskiego pogadasz wróżbity

[…]

Ów prorok, i wywróży, ile jeszcze trudów

Czeka cię, wskaże drogę, usunie przeszkody […]

(Homer, Odyseja, X, 499-501, 548-549).

Tak mówiła Kirke, nimfa (choć dla niektórych bogini, a dla innych czarodziejka), do Odyseusza i jego towarzyszy, gdy wskazywała im najbliższy cel ich podróży. Dzięki pięknej, podstępnej lecz także i mądrej Kirke wiemy także coś niecoś o geografii „kraju Persefonei”: „W gaju, skąd jest dostęp do dziedziny Hadesa – referuje nam Zygmunt Kubiak – stoją jałowe topole i wierzby, których kwiaty nie mogą być zapłodnione”[2]. Opis ten przychodzi na myśl, gdy czytamy tytułowy wiersz ze zbioru Bez adresu (pojawił się on już we wcześniejszym tomiku):

W zapomnianym ogrodzie

przechadzają się cienie

księżycowi partnerzy

bezsenni.

Zaczepiają o krzewy

strącają liście

wiatrem,

w nadziei swojego

przeistoczenia

i ziemi.

Cały obraz mamy gotowy. Tak właśnie wyglądają cienie przechadzające się w Hadesie po ogrodzie Persefony. Obraz niezwykle plastyczny, domagający się jednak dopełnienia, mamy przecież masę pytań: czemu, wiedzeni poezją oraz naszą wyobraźnią, znaleźliśmy się tu, na progu Erebu? Jakiej wiedzy oczekujemy? Jakie przyczyny nas tu sprowadziły? Słowem: kim jesteśmy, dokąd zmierzamy, skąd przychodzimy – jak w tytule słynnego malowidła Paula Gaugina.

Szukając odpowiedzi zwróćmy uwagę na wiersz Tempora labuntur. Mowa jest w nim o „rozsypywaniu się imion” – odbieramy to jako obawę przed tym, że czas unosi ze sobą pamięć o ludziach i tym, co z nimi związane.

rozsypują imiona

w nic nieznaczące atomy

historii

Niewątpliwie podmiot wierszy Mieczysława Zynera cierpi z powodu utraty: być może utraty jakiejś konkretnej osoby, ale także i utraty jakiegoś punktu odniesienia, punktu wyjścia. Na wątek osoby naprowadza nas wiersz Brak mi ciebie; ale już on zawiera w sobie drugi wątek – miejsca, czasu, rzeczy ludzi – całej topografii utraconego świata.

brak zieleni co zdobi

ławki w parku pod drzewem

brak czerwonych tramwajów

brak kiosku bez gazet

brak przechodniów na ulicach

przyjaciół co odeszli

Podobnie jest z utworem Tylko ja będę daleko:

będą dzwonić u „Świętej Panny”

zaskrzypią koła po piaskowych drogach

brzęczeć będą konwie z mlekiem

tylko ja będę daleko w bezsenności cierpiał

Zdaje się, że ta nostalgia ma dosyć szeroki kontekst. Na to że wynika z poczucia wykorzenienia, z bycia nie na miejscu i z tęsknoty za utraconymi rodzinnymi stronami (cokolwiek pod tym znaczeniem pojmujemy – wewnętrzna topografia świata ma wiele więcej wymiarów niż te, które odwzorowują mapy), wskazuje wyraźnie powyższy cytowany fragment wiersza. Ale także znajdziemy i inne wątki, zdaje się, że nie mniej istotne, które wyraźnie wskazują, iż nostalgia i spleen nie są uczuciami obcymi dla podmiotu tych wierszy. Zajmiemy się nimi później, na razie pozostańmy jeszcze w Krainie Cienia.

*

Zwróciliśmy już uwagę na to, że podmiot wierszy Mieczysława Zynera przypomina nam Odyseusza z XI Pieśni Odysei, w której to bohater, wysłany i poinstruowany przez Kirke, przybywa do Erebu, do dziedziny Hadesa i Persefony, aby tam, od ducha Tejrezjasza dowiedzieć się, co ma czynić, aby dotrzeć do celu swej podróży, jakie zagrożenia na niego czyhają, i jakie środki powinien przedsięwziąć, ażeby ich uniknąć. Czytając wiersze naszego Autora, odnosimy wrażenie, iż celem jego bohatera – stworzonego przezeń podmiotu jego wierszy – jest także powrót, osiągnięcie punktu z którego wszystko się zaczęło. Co do utraconej osoby – trzymając się wciąż naszego skojarzenia Zynerowego podmiotu poetyckiego z Odyseuszem – to pamiętać musimy, iż bohater Homera spotka w Erebie cały szereg postaci, które utracił, przy czym po części był tego świadom, a po części dowiedział się o tym dopiero w Krainie Zmarłych.

Wróćmy na jeszcze do wiersza Tempora labuntur, gdzie znajdujemy niezwykle sugestywny fragment

z tamtej strony

wędrują cienie

wypełniają obszary

wspomnień

Toż to przecież prawie taki sam obraz jak z fragmentów z Homera, opisujących jak zmarli wyłaniają się z mroku i zbliżając się do Odyseusza i jego towarzyszy, Eurylocha i Perimeda. Przypominają oni o swojej minionej obecności lub odwrotnie – zaskakują naszego bohatera, który nie spodziewał się spotkać ich tutaj. Przybywa Elpenor, którego nieobecności pośród swojej załogi Odys do tej pory nawet nie zauważył. Elpenor bowiem, w nieoczekiwany dla samego siebie i dla innych sposób, zabił się w domu Kirke spadając po pijanemu z piętra. Zjawiają się i inni, ale spotkaniem w zaświatach, które jest dla Odysa szczególnie ciężkie, jest spotkanie z Antikleją, swoją matką, która zmarła podczas jego nieobecności w Itace.

Żyła ona, gdym z domu szedł pod Iljon święty.

Jej widok łzy wycisnął, tak byłem przejęty

(Odyseja, XI, 89-90)

Tyle o utracie bliskich podmiot Homerowy. Podmiot Zynerowy natomiast jest o wiele bardziej powściągliwy – zarówno w okazywaniu emocji, jak i udzielaniu informacji.

Άνδρα μοι ἔννεπε, μοῦσα, πολύτροπον…

(Homer, Odyseja, I, 1)

Cezary Wodziński w jednym ze swych esejów tłumaczy nam, że „Przymiotnik polytropos jest złożeniem poly: wiele oraz czasownika trepo: zwrócić, skierować, zmienić, oszukać, odwrócić, przewrócić, obrócić (wyrażenie to polytropon tes gnomes oznacza zwykle bystrość umysłu)”[3]. Dodać należy, że od greckiego tropos (zwrot, obrócenie) pochodzi określenie „trop literacki” bądź też „tropy literackie”, czyli wyrazy lub zdania o charakterze przenośnym (metafory, metonimie, hiperbole itp.). Wodziński zauważa także, iż „Żadnemu ze swych herosów nie poświęcił Homer tyle epitetycznej uwagi i inwencji. […] Odyseja nasycona jest epitetami na trwałe i, by tak rzec, osobiście, czy wręcz intymnie powiązanymi z Odyseuszem i jego losem. […] Większość tych epitetów łączy się bezpośrednio z wielopostaciową kreacją Odyseusza”[4]

Jednym z tych epitetów, o jakich wspomina Wodziński, jest Diogenes („pochodzący od boga”). Zapamiętajmy, bo może to się nam jeszcze okazać przydatne, nawet jeśli tylko w warstwie skojarzeniowej.

Na samym początku naszych rozmyślań zwróciliśmy uwagę iż podmiot wierszy sam przyznaje się do tego, iż prowadzi, zarówno z nami jak i samym sobą, pewną grę (gram, gram, jak wy i inni). Celem tej gry, jaką prowadzi z nami, odbiorcami, podmiot wierszy Zynera jest odnalezienie tego, co utracone. Tak jak Odyseusz, który, aby powrócić do Itaki, do swojego pierwotnego miejsca, które jest jedynym, gdzie Odyseusz może być naprawdę Odyseuszem, musi podjąć się skomplikowanej gry ze światem i ze sobą samym, gry, w której musi coraz to być kimś innym, coraz to wyrzekać się samego siebie (Nikt mnie nazywają). Ale celem takiego powrotu, oraz podjęcia takich gier, nie jest jedynie własne pojmowanie „Ja”. Jak widzimy, a raczej: jak to sobie uświadamiamy – zarówno na drodze osobistego życiowego doświadczenia oraz na drodze doświadczenia ogólnego, jakie przechowywane jest dla nas w tradycji, w mitach i w literaturze – owo „Ja” jest w dużej mierze konwencjonalnym zabiegiem, możliwością prowadzenia rozlicznych tropów, po których możemy dopiero zmierzać do interesującego nas celu. Owo miejsce, w którym Odyseusz może być naprawdę Odyseuszem, nie mieści się w tak ciasnych przedziałach jak freudowskie ego czy nawet heideggerowskie Sein. Już może prędzej odnaleźlibyśmy dla niego więcej miejsca w metaforycznych pojęciach Emanuela Lévinasa? A może, wiedzeni intuicją starą jak świat zwrócilibyśmy się do Diogenesa z Synopy? Wszak echo jego słów odnajdujemy w wierszu Biogramy z tomu Bez adresu:

badam nieczułe aparaty własnych percepcji

opromienionych sławą własnych słów.

Szukam człowieka.

Zdawałoby się, że o Diogenesie trudno powiedzieć: polytropos. Cały czas był tylko i wyłącznie sobą i nigdy kogoś innego nie udawał, ale przypomnijmy sobie, ilu to spektakularnych zabiegów musiał dokonać, aby ten stan móc utrzymać. To wszak on szedł w biały dzień przez tłum z zapalona latarnią, a gdy go zapytano, co robi, odpowiedział tak właśnie: „Szukam człowieka”. A więc Zynerowy podmiot podejmuje się i tej strategii: strategii cynika. Broń Boże, nie tego cynika, jakiego spotykamy dziś w potocznym znaczeniu tego słowa – zimnego kłamcę i manipulatora – a znaczeniu pierwotnym, kynikos, czyli kogoś, który (w nawiązaniu do greckiego kynos, pies) nazywany podówczas „psem mądrości”.

Przeznaczeniem inteligentnego człowieka jest samotność

(Tadeusz Konwicki)

Trudno dziś ustalić, kto pierwszy powiedział, że mądrość oznacza samotność. Przypisuje się tę maksymę różnym autorom – od Diogenesa z Synopy po Alberta Einsteina. Autorstwo nie jest tu z resztą najbardziej istotne. Istotne natomiast jest to, iż sam fakt przypisywania jej tak wielu postaciom, które wiążą się w powszechnym wyobrażeniu z uosobieniem mądrości (można by jeszcze dopowiedzieć: fakt jej zbanalizowania) powoduje, że jesteśmy skłonni przyznać tej maksymie absolutną rację. Tak więc mądrość prowadzi do samotności, a samotność z kolei...?

W wierszu Znałbym świat inny podmiot mówi:

[…]

Niekiedy żałuję,

że żyję zbyt długo

że zbyt często

otaczają mnie obcy […]

Trudno o bardziej lapidarną deklaracje poczucia wyobcowania. Tu już, jak się wydaje, nie chodzi o zwykłą samotność, raczej o głębokie poczucie bycia „nie na miejscu”, nieprzystawalność do nominalnie istniejącego wokół świata. Nominalnie, ponieważ jego realność – rozumiana jako prawdziwość i przekonanie, że jest on „właściwym” (tzn. tym, który być powinien) światem – wcale nie jest taka całkiem pewna. Świat jest nieprzyjazny i dwuznaczny do tego stopnia, że w istocie trudno w niego uwierzyć i trzeba sobie powtarzać, że jest się właśnie tu, że jest się właśnie stąd:

W zamkniętym wagonie licz do stu

zaciśnij zęby wystaw łokcie milcz

wypchnięty nie na twój przystanek

patrz na podobnych szarych obcych

jestem stąd – krzycz do nich niemo

jestem stąd – powróci twoje echo

[…]

Ta dwuznaczność świata owocuje poczuciem wykorzenienia, przedłużającej się boleśnie tymczasowości, no i oczywiście tęsknoty za czymś, co dawałoby poczucie stałości, prawdziwości. Dlatego też nie bez zdziwienia czytamy w wierszu Dlaczego… pochodzącego z tomu Wiersze w cieniu, iż „czas obleka się w tradycję”. Pozostaje ona jednak tylko odległym w czasie ideałem, do którego trzeba dążyć choć, podobnie jak Odyseusz, jest się jak rozbitek na falach czasu i przeznaczenia:

[…]

Czas kieruje losem

[…]

Przywołuje wspomnienia

wspomnienia innego zapachu

wspomnienia innego wymiaru.

שָׁקַדְתִּי וָאֶהְיֶה כְּצִפּוֹר בּוֹדֵד עַל־גָּג׃

[Nie śpię i jęczę jak ptak samotny na dachu]

(Ps 102:8)

Cała ta Odyseja odbywa się nie gdzie indziej tylko w myślach, w emocjach. Jednak nie należy jej z tego powodu lekceważyć. W gruncie rzeczy każda podróż odbywa się przede wszystkim tam właśnie, nawet jeśli towarzyszy jej autentyczna podróż, autentyczne zwiedzanie, autentyczne doświadczenia. I tak zostają one przetworzone przez wewnętrzny świat odczuć i przemyśleń. Efektem takiego przetworzenia jest na dobrą sprawę każda relacja z podróży. Może właśnie dlatego są one tak ciekawe?

Jednakże przez całą tę podróż podmiot pozostaje nieruchomy. Nawet gdy przemieszcza się siłami wyobraźni i uczuć ze świata żywych do świata umarłych i powrotem, cały czas pozostaje w punkcie swojego wyobcowania.

[…]

We mnie wspomnień mgła

sumienie przezroczyste

myśli czcze

przycupnięty wśród malutkich

szukam wiatru, który umilkł

Przychodzi tu na myśl inny podmiot poetycki – ten z Psalmu 102, który zaczyna się incipitem „Modlitwa trapionego, który znękany opowiada przed Panem swą udrękę”. Podmiot ów również opowiada o swym wyobcowaniu. Żali się słowami: „Nie śpię i jęczę jak ptak samotny na dachu”. Zynerowy podmiot nie ucieka się do tak bezpośredniego wyznania. Proponuje nam za to grę i wędrówkę. Co sam z tego ma? Może znajdziemy odpowiedź w poniższym fragmencie:

tylko myśli odmienne

zagłuszam

chcę by skonały nim wzejdą

po co mają szarpać

noce czynić bezsenne

Ale czyż jednak czegoś ów podmiot nam nie objawia? Nie zdradza nam jakiejś pozornie skrywanej, lecz dającej się rozpoznać przez uważnego czytelnika, prawdy? Czy też inaczej – prowadzi nas do jakiegoś celu, do jakiegoś źródła poznania, źródła doświadczenia, u którego sami będziemy w stanie dociec, cóż ową prawdą być może. Gdy – jak w baśniach i mitach – nachylimy się i w tafli wody rozpoznamy siebie samych. Źródło to zostaje z resztą nazwane wprost. I cała droga do niego opisana w paru wersach. Cała reszta, to co nam się dotychczas udało zauważyć jest jakby przewodnikiem, czy też właśnie opisem wędrówki.

A w każdym razie tak możemy do odczytać:

Tylko myśli

ściśnięte jak rzeka w przełomie

wędrują po szczytach

zaglądają w doliny

zagubione w ostępach

wracają szukając schronienia

[…]

w tułaczce do źródeł cierpienia

---

[1] Homer, Odyseja, IX, 366.

[2] Z. Kubiak, Mitologia Greków i Rzymian, Świat Książki, Warszawa 1999, s. 202.

[3] C. Wodziński, Odys gość. Esej o gościnności, Fundacja Terytoria Książki, Gdańsk 2015, s. 27.

[4] Ibidem ss. 28-29.